Psikologu social Jonathan Haidt me gjasë është bërë një person mjaft i papëlqyer mes adoleshentëve gjatë javëve të fundit.
Libri i tij i ri, “Brezi i Ankthshëm: Si Rirregullimi i Madh i Fëmijërisë po shkakton një epidemi të sëmundjeve mendore,” në thelb bën thirrje për një revolucion në mënyrën se si prindërit u japin smartphone dhe rrjete sociale fëmijëve të tyre adoleshentë.
Thënë thjesht, Haidt shkruan se fëmijët duhet të kenë shumë pak ose aspak qasje ndaj këtyre gjërave deri sa të mbushin 16 vjeç.
Ndërsa disa kanë vënë në pikëpyetje shkencën pas tezës së Haidt, ai argumenton se perspektiva e tij mbështetet nga vite kërkimesh — hetime që tregojnë rritje të problemeve të shëndetit mendor mes fëmijëve dhe adoleshentëve amerikanë, dhe statistika që tregojnë se shumë adoleshentë në Shtetet e Bashkuara tashmë janë në një formë depresioni apo ankthi.
Shoqata Amerikane e Psikologjisë ndau të njëjtin shqetësim në një raport të ri që kritikon platformat e rrjeteve sociale për dizajne që janë “thelbësisht të pasigurta për fëmijët.” Raporti i APA-së, i publikuar të martën, thotë se fëmijët nuk kanë “përvojën, gjykimin dhe vetëkontrollin” për t’u menaxhuar në ato platforma. Shoqata thotë se barra nuk duhet të bjerë vetëm mbi prindërit, dyqanet e aplikacioneve apo të rinjtë — ajo duhet të bjerë mbi zhvilluesit e platformave.
Por prindërit ndoshta nuk mund të mbështeten te zhvilluesit, çka çon te përfundimi tronditës i Haidt: Ne ndodhemi në një pikë kthese si shoqëri, dhe nëse të rriturit nuk veprojnë, ata rrezikojnë shëndetin mendor të gjithë të rinjve pafundësisht.
Haidt, profesor i Etikës dhe Lidershipit në Shkollën e Biznesit Leonard N. Stern të Universitetit të Nju Jorkut, ka kaluar orë të panumërta duke përhapur mesazhin e librit që prej publikimit të tij më 26 mars. CNN foli së fundmi me Haidt për të dhënat e tij, librin dhe çfarë e pret si prindërit ashtu edhe adoleshentët.
Ky bisedim është redaktuar dhe përmbledhur lehtë për qartësi.
CNN: Si e futëm veten në këtë situatë?
Jonathan Haidt: Fëmijët gjithmonë kanë pasur një fëmijëri të bazuar në lojë, por ne gradualisht e lamë të zbehej për shkak të frikës sonë në rritje nga rrëmbimet dhe kërcënime të tjera gjatë viteve 1980 dhe 1990. Ajo që mbushi gjithë atë kohë ishte teknologjia. Në vitet 1990, ne mendonim se interneti do të ishte shpëtimtari i demokracisë. Do t’i bënte fëmijët tanë më të zgjuar. Sepse shumica prej nesh ishin optimistë teknologjikë, ne nuk ngritëm alarme kur fëmijët tanë filluan të kalonin katër, pesë, gjashtë e tani shtatë deri në nëntë orë në ditë në telefonat dhe ekranet e tyre.
Argumenti themelor i librit është se i kemi mbrojtur tepër fëmijët në botën reale dhe i kemi mbrojtur shumë pak në botën online. Dhe për të dyja këto pjesë, mund të shohim si menduam se do të ishte në rregull. Ne u gabua në të dyja pikat.
CNN: Cilat janë disa nga të dhënat më tronditëse që zbuluat?
Haidt: Ajo që më vjen menjëherë në mendje është zbulimi se djemtë adoleshentë dikur kishin përqindjet më të larta të thyerjeve të kockave përpara “rirregullimit të madh të fëmijërisë.” Para vitit 2010, djemtë adoleshentë kishin shumë më shumë gjasa se çdo grup tjetër të shkonin në spital sepse thyenin një kockë. Pasi arrijmë në fillimin e viteve 2010, përqindjet e tyre të shtrimeve në spital bien ndjeshëm, aq sa tani djemtë adoleshentë kanë pak më pak gjasa të thyejnë një kockë sesa baballarët ose gjyshërit e tyre. Ata po kalojnë pjesën më të madhe të kohës në kompjuterë dhe video-lojëra, dhe për këtë arsye janë fizikisht të sigurt. Por unë do të argumentoja se kjo vjen me koston e zhvillimit të shëndetshëm të djemve.
CNN: A ndikon kjo krizë e shëndetit mendor ndryshe te djemtë dhe vajzat?
Haidt: Faktet bazë për ndryshimet gjinore janë se kur të gjithë morën një smartphone në fillimin e viteve 2010, djemtë u tërhoqën drejt video-lojërave, YouTube dhe Reddit, ndërsa vajzat u orientuan më shumë drejt platformave vizuale të rrjeteve sociale, veçanërisht Instagram, Pinterest dhe Tumblr.
Një ndryshim i dytë është se vajzat ndajnë më shumë emocione se djemtë. Ato flasin më shumë për ndjenjat e tyre dhe janë më të hapura me njëra-tjetrën. Nivelet e ankthit të vajzave rriten shumë në këtë periudhë (fëmijëria e vonë dhe adoleshenca), sapo ato lidhen tepër mes tyre përmes rrjeteve sociale.
Vetëdëmtimi është një mënyrë me të cilën disa vajza historikisht janë përballur me ankthin, dhe ato përqindje gjithashtu u rritën ndjeshëm në fillimin e viteve 2010. Më parë (vetëdëmtimi) nuk ishte diçka që e bënin vajzat 12- dhe 13-vjeçare, ishte më shumë diçka e vajzave më të rritura. Në vitet 2010, vizitat në dhomat e urgjencës për vetëdëmtime tek vajzat 10 deri në 14 vjeç pothuajse u trefishuan. Kjo është një nga rritjet më të mëdha në treguesit e sëmundjeve mendore që shohim në të gjitha të dhënat që kam shqyrtuar.
CNN: Keni thënë se jemi në një pikë kthese në këtë krizë? Pse?
Haidt: Mendoj se ky vit është pika e kthesës për disa arsye. Në vitin 2019, debati sapo kishte filluar. Pastaj ndodhi Covid-19, dhe ai e turbullonte panoramën e mëparshme. Tani kemi disa vite pas Covid-19, pas mbylljeve të shkollave, pas maskave, dhe ajo që është bërë e qartë për të gjithë është se fëmijët nuk janë mirë. Dhe të dhënat mbi nivelet e sëmundjeve mendore na tregojnë se shumica e rritjeve kanë ndodhur shumë përpara se të vinte Covid-19.
Sot, në familjet nëpër gjithë Amerikën, një nga dinamikat më të zakonshme është lufta mbi teknologjinë. Që kur doli libri, kam parë se pothuajse të gjithë e kuptojnë problemin. Prindërit janë në një gjendje dëshpërimi. Ata ndihen sikur xhini ka dalë nga shishja. Ata thonë: “Nuk mund ta fusësh më pastën në tub, apo jo?” Unë u them: “Nëse duhet vërtet ta bësh, do ta bësh.”
Kur shikon rrënimin e shëndetit mendor të adoleshentëve dhe rritjen e vetëdëmtimeve dhe vetëvrasjeve, shikon rënien e rezultateve të testimeve që nga viti 2012 në SHBA dhe në të gjithë botën, mendoj se duhet të bëjmë diçka. Libri im jep një analizë të qartë të problemeve të shumta të veprimit kolektiv dhe të katër normave të thjeshta që mund t’i zgjidhin ato.
CNN: Cilat janë këto norma që mund ta zgjidhin këtë krizë?
Haidt:
Nr. 1: Asnjë smartphone para shkollës së mesme. Duhet t’i heqim nga shkollat fillore dhe të mesme të ulëta. Thjesht le t’u japim fëmijëve një telefon me kapak ose një orë telefoni kur bëhen më të pavarur.
Nr. 2: Asnjë rrjet social para moshës 16 vjeç. Këto platforma nuk janë krijuar për fëmijë. Ato duken veçanërisht të dëmshme për fëmijët. Duhet të mbrojmë veçanërisht periudhën e pubertetit të hershëm, pasi atëherë ndodh dëmi më i madh.
Nr. 3: Shkolla pa telefona. Nuk ka asnjë argument për t’u lejuar fëmijëve pajisjen më shpërqendruese që është krijuar ndonjëherë në xhepat e tyre gjatë orëve të mësimit. Nëse i kanë, ata do të dërgojnë mesazhe gjatë orës dhe do të përqendrohen në telefonat e tyre. Nëse nuk i kanë, ata do të dëgjojnë mësuesit dhe do të kalojnë kohë me shokët e tyre.
Nr. 4: Më shumë pavarësi, lojë të lirë dhe përgjegjësi në botën reale. Duhet të kthejmë pas fëmijërinë e bazuar te telefoni dhe të rikthejmë fëmijërinë e bazuar në lojë.
CNN: Rishikimi i privilegjeve të smartphone-ve është një ndryshim i madh për shumë familje. Si i bindni prindërit që ta pranojnë këtë?
Haidt: Shkolla fillore është e lehtë. Nëse tashmë i keni dhënë fëmijës tuaj një telefon ose iPad personal, mund ta hiqni. Thjesht sigurohuni të koordinoni me prindërit e miqve të fëmijës tuaj që ai të mos ndihet si i vetmi. Ai mund të ketë ende qasje në një kompjuter; mund të dërgojë mesazhe nga kompjuteri. Por nëse fëmijët tuaj janë në shkollën fillore, thjesht zotohuni të mos u jepni këto pajisje deri në shkollën e mesme.
Shkolla e mesme e ulët është më e vështirë. Shumica e nxënësve në këtë moshë janë plotësisht të zhytur në smartphone dhe rrjete sociale. Çelësi është të keni kufizime shumë të rrepta kohore. Problemi është kalimi nga disa orë në ditë në qasje të mundshme gjatë gjithë ditës. Kjo është ajo që i dëmton shumë fëmijë. Gjysma e adoleshentëve amerikanë thonë se janë online pothuajse gjatë gjithë kohës. Nëse fëmijët tuaj tashmë kanë këto pajisje, unë mendoj se duhet të vendosni disa rregulla të rrepta për oraret e përdorimit.
CNN: Çfarë mendoni se do të ndodhë nëse nuk ndryshojmë së shpejti?
Haidt: Duke qenë se normat e sëmundjeve mendore, vetëdëmtimeve dhe vetëvrasjeve vazhdojnë të rriten, ne nuk e dimë se ku është kufiri. Nuk e dimë nëse është e mundur që 100% e fëmijëve tanë të jenë të depresionuar dhe të ankthshëm. Tashmë jemi afër gjysmës për vajzat; jemi në nivelin 30% deri 40% me depresion ose ankth, dhe rreth 30% aktualisht thonë se kanë menduar për vetëvrasje këtë vit. Gjërat janë tashmë shumë keq, dhe nivelet mund të vazhdojnë të rriten deri në pikën ku shumica e fëmijëve janë të depresionuar, të ankthshëm dhe vetëvrasës.
Kjo ka pasoja të mëdha shoqërore gjithashtu. Sepse fëmijët janë disi të ndarë sipas gjinisë online (ata ndërveprojnë më pak me seksin e kundërt), situata nuk është e favorshme për takime apo martesa heteroseksuale. Mendoj se ndarja midis djemve dhe vajzave dhe rritja e niveleve të ankthit do të çojë në uljen shumë më të shpejtë të normave të martesave dhe lindjeve heteroseksuale — dhe ato tashmë kanë qenë në rënie për dekada.
Së fundi, mendoj se mund të ketë pasoja të mëdha ekonomike. Tashmë, dhjetëra prokurorë të përgjithshëm shtetërorë po padisin Meta dhe Snapchat për shkak të shumës së madhe të parave që shtetet shpenzojnë për shërbime emergjente psikiatrike për adoleshentët. Një pasojë tjetër ekonomike është se nëse kemi një, dy apo tre breza të ankthshëm, ku të rinjtë kanë frikë të marrin rreziqe, ekonomia jonë e tregut të lirë, kultura jonë sipërmarrëse, të gjitha gjërat që e bëjnë ekonominë amerikane kaq dinamike dhe të gjallë do të dëmtohen. Prandaj mendoj se nuk kemi zgjidhje tjetër. Ne duhet ta ndalim këtë tani.
